Ölçülebilir Tasarım

Grafik bölümünde ilk projelerimizi duvara asıp, kritik almaya başladığımız gün “neden?” sorusuyla karşılaşmıştık. Neden buraya? Neden bu boyda? Neden bu renk? Cevap vermesi zor bir soruydu. Sokaktan geçen adama sorsanız cevabı “bence böyle daha güzel” gibi kişisel bir beğeni ifadesi olabilirdi ama bizim böyle bir lüksümüz yoktu.

İnsanlar bir tasarımı neden beğendiklerini doğal olarak kişisel tercihleriyle ifade eder. “Zevkler ve renkler tartışılmaz” sözü onlar için geçerlidir. Bizim işimizse onların neden beğendiklerini ya da beğenmediklerini bilmektir.

Grafik tasarımı bu estetik kaygılar yönlendirirken Web tasarımını çok daha somut veriler yönlendirir. Bir web sitesinin başarılı olup olmadığı estetik kaygılarla ölçülemez. Çünkü web sitesi bir broşür değildir. Web siteleri kullanılan ve fonksiyonel iletişim araçlardır. Bu iletişim, görsel iletişim öğeleri içermekle birlikte sadece bundan ibaret değildir. Etkileşim unsurları, navigasyon ve kullanılabilirlik bir web sitesinin en önemli unsurlarıdır. Kullanılabilirlik, estetik kaygılardan daha önemlidir. Tasarım kararlarını verirken daha kullanışlı olanı seçmek şüphesiz tasarımın başarısını artıracaktır.

Ölçülebilir Tasarım

Bir web sayfasının başarısı, performansı ile doğru orantılıdır. İnternetin ilk günlerinde performans yüklenme hızı ile ölçülürdü. Kaç saniyede yükleniyor, kaç kilobyte vb sorular önemliydi çünkü bant genişliği büyük problemdi. Bugünün geniş bant internet teknolojisi sayesinde bu sınırlar aşılmış durumda. O zaman tasarımın performansını ölçmeyecek miyiz, ya da doğrusu “nasıl ölçeceğiz?”

Performans kriterlerimize kullanım istatistiklerini de ekleyerek. Kullanım istatistiklikleri ziyaretçilerimizi tanımamıza olanak sağlayarak tasarımın performansını ölçebilmemizi sağlayan en önemli kaynak. Tasarım ajanslarının en büyük eksiklerinden biri sattıkları tasarımın performansını bilmemeleridir. Eğer günde 50 kişinin ziyaret ettiği düşük trafikli bir site tasarlıyorsanız bu ilk bakışta çok önemli görünmeyebilir ancak günde 500 bin kişinin ziyaret ettiği bir siteyi tasarlıyorsanız %10′luk bir trafik kaybı size 50 bin kişiye mal olacaktır. 50 bin kişi ise yeni Ali Sami Yen Stadını doldurmaya yetecek bir sayıdır.

Kullanım istatistiklerini alabilmemizi sağlayan pekçok analitik yazılımı bulunmakta. Bunlardan en yaygın kullanılanı şüphesiz ki Google Analytics. İstatistiklere kısaca göz atalım.

Temel kullanım istatistikleri nelerdir?

• Visits (Ziyaretçi sayısı)
• Pageviews (Sayfa gösterimi)
• Pages/Visit (Ziyaret başına gezilen sayfa sayısı)
• Avg. Time on Site (Sitede ortalama kalma süresi)
• Bounce Rate (Tek sayfalık ziyaret oranı. Örneğin ziyaretçinizin sitenizi girdiği sayfadan terk etmesi. Yüksek olması genellikle söz konusu sayfanın ziyaretçilere hitap etmediği anlamına gelir.)
• % New Visits (Yeni ziyaretçi yüzdesi)
• % Exit (Siteyi terk etme oranı)

İstatistik verileri çok daha detaylı teknik verileri de sunmaktadır. Ancak yukarda saydığım temel istatistikler üzerinde çalışmak ta tasarımın performansını artırmak için iyi bir başlangıç olacaktır.

Örneğin sitemizin anasayfa istatistiklerinde bounce rate %55 seviyesindeyse, bunun anlamı anasayfaya gelen ziyaretçilerin %55′inin diğer sayfalara hiç girmeden siteyi terk etmiş olduğudur ki bu pek istediğimiz bir şey değildir. Bu durumda tasarım estetik açıdan ne kadar başarılı olursa olsun ya içerik ya da kullanılabilirlik açısından sorun yaşamaktadır.

Eye-Tracking ve Gelişmiş Kullanılabilirlik Testleri

Analytic verileri bize sadece gerçekleşmiş olan kullanıcı davranışlarının sonuçlarını verebilmektedir. Bu davranışların nasıl gerçekleştiğini de ölçme ve değerlendirme yöntemleri bulunuyor. Bunlardan beni en çok etkileyen eye-tracking metodu olmuştu. Eye tracking metodu ile bir kullanıcının ekranda hangi noktaya baktığını kaydedip sitemizdeki süreçlerin sağlıklı çalışıp çalışmadığını çok net bir şekilde tespit etmek mümkün.

Ankara’da ODTÜ’de bir eye-tracking laboratuvarı olduğunu öğrenip burayı ziyaret etmiştik. Ancak akademik çalışmalar için kullanılan bu laboratuvardan faydalanma fırsatımız ne yazık ki olamadı. Özel sektörde de bu tip çalışmaları yapan profesyonel firmaların olmasını isterdim ancak analitik verilerini değerlendirmeden tasarım yenileyen ajanslar olduğunu göz önüne alacak olursak, böyle bir firmanın iflas etme ihtimalinin de yüksek olduğunu söyleyebiliriz.

Sonuç olarak internet dünyasında tesadüflere pek yer yok. Tasarımlarımızın performansını ölçerek daha iyi hizmet veren siteler yapmak elimizde. Estetik kaygıların yerini analitik kaygılara bırakmalı :)